همه زبانهای زنده جهان در سایه آموزش و نوشتار استاندار توانستهاند تاکنون به حیاتشان ادامه بدهند و رشد شکوفا شوند. عموما هر زبانی علاوه بر دو گونه نوشتاری و گفتاری دارای ساختار مستقل و تنوع گویشی است. زبان کوردی علیرغم عدم تدریس همگانی و کتابت عمومی، بخصوص در طول صد سال اخیر که دچار تهاجم انکار، آسیمیله، تعریب، تتریک، تفریس و بی مهری واقع شدهاست توانسته در سایه شرایط سخت جغرافیایی، ضمن حفظ ادبیات شفاهی و تا حدودی نوشتاری به حیات خود ادامه دهد.
با تبختر میتوان گفت که زبان کوردی در مقابل همه ناملایمات و بی عدالتیها موجودیتش را حفظ و از خطر اضمحلال رهایی یافته است.
اما در دوران معاصر پدیده گرتهبرداری از زبانهای همجوار در نوشتار کوردی تهدیدی جدی محسوب میشود. تحصیلکردگان نسل نوین کورد، در پارهای موارد از ساختار نحوی، صرفی و سیاق زبان کوردی در نوشتار متاثر از زبانهای بیگانه هستند این مسئله در زبان مطبوعاتی و خبرگزاریها به شدت دیده میشود و این امر به جهت عدم آشنایی عمیق گویشوران به دستور و سیاق زبان کوردی است. در برخی متون و تکستها، صرفا کلمات کوردی هستند، اما نحو و سیاق متاثر و گرتهبرداری از زبانهای بیگانه است، به نحوی که اشتباهات فاحش زبانی پدیدار شده که ناشی از عدم رعایت اصول و ساختار دستور زبان کوردی است. این تهدید جدی در بلند مدت منجر به نابودی اصالت، فصاحت و شیرازه زبان کوردی میشود.
این معضل در همه شاخههای زبان کوردی دیده میشود که در اینجا به چند مورد در شاخه شمالی زبان کوردی به اختصار اشاره میشود:
1- در کوردی شمالی هر اسمی مذکر یا مؤنث و در مواردی خنثی است. متاسفانه بیشتر افرادی که در محیط خانواده و جامعه زبان کوردی را یاد نگرفتهاند و بعد از آموزش به زبان بیگانە به یادگیری زبان کوردی روی آوردهاند، توان تشخیص نامهای مذکر و مؤنث یا خنثی را ندارند. گفتنی است روش تشخیص جنسیت اسامی بدین شیوه است: کلیه اسامی که دال بر لطافت، آرامش، دلنشینی، مثبتانگاری، عدم خطر و… باشند مانند: کانی، مال، گول، گیا، دار، باژێر، ئەشکەفت و… مونث هستند و اسامی که دال بر سختی، خطر، ضمخت و… باشند مانند چەم، چیا، بەرد، گوند، چەک، چەقوو و… مذکر هستند. در ضمن در میان ترکیب مونث حرف «ا» و در ترکیب مذکر حرف «ێ» می آید مثال: کانیا ولات (مونث)، چەمێ ولات (ترکیب مذکر).
– همۀ زبانها دارای شکل نوشتاری و گفتاری هستند و کارکرد هر کدام مشخص است. متاسفانه در مطبوعات و نوشتار کوردی، زبان محاوره و بازاری با رسمی فرقی ندارند و اصول نوشتاری استاندارد رعایت نمیشود. برای مثال؛ گویشور در زبان محاوره مجاز است کلمات و جمله را کوتاه و مختصر بیان کند. همانطور که در زبان محاورهای فارسی «میشه» میگویند اما در نوشتار «میشود» مینویسند چون که نوشتار رسمی مخاطب خاص خود دارد و جنبه تفهیم آن بارزتر است، مثال در کوردی: م گو(گفتاری)، من گوت(نوشتاری).
3- در کوردی شمالی دو دسته ضمیر وجود دارد گروه اول (ئەز، تو) همیشه در زمان مضارع به کار میروند و کاربرد آنها در زمان گذشته صرفا با افعال لازم یا در نقش مفعولی است مثال: ئەز هاتم(فعل لازم ماضی)، ئەز دبێژم(فعل مضارع)، ئەز گرتم(من دستگیرشدم).
دستە دوم (من، تە) در زمان گذشته و با افعال متعددی همراهند، مثال: من گوت، ته گرت. متاسفانه عدم تشخیص و کاربرد این ضمایر در مکالمه و نوشتار از سوی برخی از گویشوران باعث کژفهمی شدەاست برای نمونه در جمله زیر هرچند کلمات کوردی هستند اما کاربرد ضمایر متاثر از گرتهبرداری از زبانهای بیگانه است که حتی باعث دگرگونی معنای میشود: پۆلیس من گرت و من ئشکەنجە کر. (من پولیس را دستگیر کردم و من شکنجه کردم)(؟!) در صورتی که صحیح آن بدین سیاق است: پۆلیس ئەز گرتم ئەز ئشکەنجە کرم.
4- ان و ێن an،ên نشانههای جمع هستند که کاربرد آنها در واحدهای زیر مشخص میشود: چهند گولان بۆ من بینه. هندهک گولێن سۆر بۆ من بینه. (چند تا گل برای من بیاور. مقداری گول سرخ برای من بیاور). پس کاربرد نشانە جمع «ێن» زمانی است کە هستە، صفت داشتهباشد.
5- ڤان/ وان در زبان کوردی پسوند فاعلی، شغلی و نگهداری است، متاسفانه این پسوند را در مواردی نابجا به کار میبرند. مثال چالاک دقیقا به معنی فعال است. بنابراین افزودن این پسوند به چالاک(چالاکڤان) بە معنی اکتیو، حشو زائد است زیرا خود کلمە چالاک بە معنی فعال است و دیگر نیازی بە این پسوند فاعلی ندارد.
نویسنده، گوینده، روزنامهنگار: سید کافی علوی
